Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018) yürürlüğe girdiğinden bu yana, 2000 öncesi yapılan apartmanlar için yapı güçlendirme veya yıkım-yeniden yapım kararı verilirken karot numunesi raporu zorunlu hale geldi. Sigorta talepleri, kentsel dönüşüm dosyaları, fonksiyon değişikliği başvuruları ve hatta bazı belediye iskân güncellemeleri için karot numune raporu istenebiliyor. Bu rehberde karot numunesi sürecinin TBDY 2018 ile ilişkisini, TS EN 12504-1 saha protokolünü ve akredite laboratuvar testini saha pratiğimizle anlattık.
TBDY 2018 ve Karot Numunesi Zorunluluğu
Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (TBDY 2018), mevcut yapıların değerlendirilmesinde "Bilgi Düzeyi" kavramını getirir:
- Sınırlı Bilgi Düzeyi: Sadece görsel inceleme — analiz katsayıları konservatif tutulur, dayanım düşük varsayılır.
- Orta Bilgi Düzeyi: Görsel + sınırlı sayıda karot numunesi — beton dayanımı laboratuvar testi ile doğrulanır.
- Kapsamlı Bilgi Düzeyi: Sistemli karot numune planı + donatı tespiti + zemin etüdü — tam mühendislik dosyası.
Pratikte, kentsel dönüşüm kapsamındaki risk değerlendirmesinde "Orta Bilgi Düzeyi" minimum standarttır. Bu da en az 3-6 noktadan karot numunesi alınması anlamına gelir.
TS EN 12504-1 Saha Protokolü
Karot numunesi alımı, rastgele yapılmaz. TS EN 12504-1 ("Beton — Yapıda Beton Deneyleri — Bölüm 1: Karot Numuneleri") standardı, saha alımının nasıl yapılacağını tanımlar:
Numune Çap ve Boy Standardı
- Standart çap: 100 mm (75 mm ve 150 mm da kullanılabilir)
- Numune boyu: 1:1 (çap:boy) veya 2:1 oranlarında
- İzin verilen en küçük boy: çapın 0.95 katı
- Donatı içermemeli (içerirse rapor edilir, dayanım düzeltme faktörü uygulanır)
Numune Konum Seçimi
Statik mühendis numune noktalarını belirler. Tipik konumlar:
- Kolonlardan: alt 1/3 yüksekliği (en yüksek gerilme bölgesi)
- Kirişlerden: orta açıklık + mesnet yakını
- Perde duvarlardan: alt-orta seviye
- Tabliyelerden: dağıtık noktalar
Numuneler, taşıyıcı sistemin temsil edici noktalarından alınmalıdır. Tek bir kolondan tek numune dayanım hakkında sınırlı bilgi verir; tipik bir 6 katlı apartman dosyasında 8-12 numune önerilir.
Saha Uygulamasında Adımlar
- Statik mühendisin nokta listesi ile saha kontrolü
- Donatı taraması (Hilti PS 1000) — numune noktasında donatı varsa kaydırma
- Karot delgi — su soğutmalı, 100 mm çap, dik açı korunarak
- Numunenin çıkarılması — kırılmadan, etiketleme (proje, kat, eleman, tarih)
- Numune nakil — özel kaplarda, nemli ortamda lab'a sevk
- Delik geri dolumu — epoksi harç ile yapı bütünlüğü korunur
Akredite Laboratuvar Testi (TS EN 12390-3)
Saha alımı tamamlandıktan sonra numuneler TÜRKAK akredite bir laboratuvara teslim edilir. Test standardı: TS EN 12390-3 ("Sertleşmiş Beton Deneyleri — Bölüm 3: Deney Numunelerinde Basınç Dayanımı").
Laboratuvar süreci:
- Numune kabul ve kayıt (her numuneye benzersiz no)
- Hazırlama: numune yüzeyleri düzleştirilir (kapping veya taşlama)
- Basınç testi: hidrolik presle kademeli yükleme
- Kırılma değeri kaydı (MPa veya N/mm²)
- Sonuç raporu: 7-10 iş günü içinde teslim
Rapor formatında her numune için: konum, boyut, kırılma yükü, basınç dayanımı (fck), kırılma tipi (gevrek/sünek), donatı içeriği notu yer alır.
Dayanım Düzeltme Faktörleri
Saha karot numunesinin dayanım değeri, küp/silindir laboratuvar numunesinden farklıdır. TBDY 2018 düzeltme faktörleri tanımlar:
- Boy/çap oranı düzeltmesi: 1:1 standart; 2:1 numune için ~%5-10 düzeltme
- Yaş düzeltmesi: 28 günden eski numuneler için karbonatlaşma etkisi
- Donatı düzeltmesi: Numunede donatı varsa düşürme faktörü
- Kuruluk düzeltmesi: Saha betonu kuru, lab numunesi nemli — fark düzeltilir
Düzeltilmiş dayanım değeri, statik mühendis tarafından TBDY 2018 analiz modeline beslenir; binanın deprem performansı hesaplanır.
Numune Sonucuna Göre Üç Yol
Karot raporu çıkınca üç senaryo:
- Beton dayanımı yeterli (C20+): Yapı analiz modelinde yeterli güvenlik var → güçlendirme gerekmeyebilir.
- Beton dayanımı sınırda (C15-C20): Noktasal güçlendirme (karbon fiber, çelik manto, epoksi enjeksiyon) yeterli → yapı kullanılabilir kalır.
- Beton dayanımı düşük (C10 ve altı): Güçlendirme maliyeti yıkımın 1/3-1/2'sine eşit veya daha fazla → yıkım-yeniden yapım daha mantıklı çıkar.
Karar sahibi mühendis ve yapı sahibi; biz numune alımı + lab koordinasyonu kısmındayız.
Süreç Süresi ve Maliyet
Tipik bir 6 katlı apartman dosyası için:
| Adım | Süre | Maliyet aralığı |
|---|---|---|
| Statik keşif + numune planı | 1 gün | 1.500-3.000 TL |
| Saha karot alımı (8-12 numune) | 1-2 gün | 900-1.400 TL/numune |
| Akredite lab basınç testi | 7-10 iş günü | 600-1.000 TL/numune |
| Mühendis raporu + analiz | 5-7 iş günü | 2.500-5.000 TL |
| Toplam tipik dosya | 3-4 hafta | 20.000-40.000 TL aralığı |
Sık Sorulan Sorular
Tek bir karot numunesi yetmez mi?
Hayır. TBDY 2018 minimum dayanım için karakteristik değer (fck) ister; bu değer bir numuneden değil, istatistiksel olarak en az 3-6 numuneden hesaplanır. Tek numune yalnızca o noktadaki beton hakkında bilgi verir.
Karot alımı sırasında evde oturulabilir mi?
Evet, çoğunlukla. Numune alımları noktasal işlemdir; oturma odası kapatılır, diğer alanlar kullanılabilir. Su soğutmalı sistem titreşim üretmez; toz neredeyse yok. Bir kolondan numune alımı 30-50 dakika sürer.
Karot alımı yapıya zarar verir mi?
Hayır. 100 mm çapında, 15-20 cm derinliğindeki bir karot deliği — kolonun toplam kesit alanının yüzde 1'inden azını etkiler. Üstelik delik epoksi harç ile geri doldurulur; yapısal bütünlük korunur. TBDY 2018 zaten bu yöntemi öngörmektedir.
Karot Numunesi Hizmetimiz
Akredite laboratuvar partnerimiz ve sertifikalı statik mühendisimizle tek elden süreç yönetimi sunuyoruz. Beton Güçlendirme hizmet sayfamızda kapsamlı detay bulabilirsiniz. Karot numune raporu ihtiyacınız varsa iletişim sayfasından ücretsiz keşif çağırabilirsiniz; mühendis ön incelemesi standart süreç içindedir.
